Sabat czarownic - tajemne zgromadzenie w mroku

Sabat czarownic to jedno z najbardziej sugestywnych wyobrażeń dawnej Europy: noc, odludny szczyt, wiedźmy przylatujące na miotłach, ogień, taniec i diabeł w postaci kozła. W tym tekście zobaczysz, skąd wziął się ten obraz, jakie miejsca uchodziły za areny sabatów w Polsce i w Niemczech, co o sabatach mówią akta procesów, jak przedstawiali je malarze i kompozytorzy oraz jak motyw zgromadzenia wiedźm żyje dziś w książkach, grach i serialach fantasy.

Czym był sabat czarownic

Sabat czarownic to wyobrażenie nocnego zjazdu wiedźm, na którym miały one oddawać hołd diabłu, ucztować, tańczyć i uczyć się czarów. Nie był to opis rzeczywistych zgromadzeń, tylko obraz zbudowany przez teologów, demonologów i sędziów.

W pełnej wersji sabat miał stały scenariusz. Czarownica smarowała ciało lub przedmiot specjalną maścią, wsiadała na miotłę, widły albo kij i leciała na miejsce zbiórki. Tam czekał diabeł, najczęściej w postaci kozła lub czarnego mężczyzny. Uczestniczki składały mu hołd, wyrzekały się chrztu, przyjmowały nowe adeptki, a potem jadły, piły i tańczyły do rana. Sabat był odwróceniem mszy - wszystko, co w kościele święte, tu zostawało wyszydzone.

Ważne jest to, że ten obraz nie wyrósł z jednego źródła. Zlały się w nim ludowe opowieści o nocnych lotach i duchach, średniowieczne oskarżenia wobec heretyków oraz uczone traktaty demonologiczne. Ostateczny kształt nadały mu XV-XVII-wieczne procesy o czary.

Łysa Góra - polska stolica sabatów

W polskiej tradycji sabat czarownic ma swój adres: Łysa Góra w Górach Świętokrzyskich. To tu, według ludowych podań, czarownice z całego kraju zlatywały się na nocne zgromadzenia.

Łysa Góra, nazywana też Świętym Krzyżem od klasztoru na szczycie, miała wyjątkową renomę. Ludowe przekazy łączyły ją z dawnym pogańskim miejscem kultu, a na zboczach zachowały się resztki kamiennego wału, który od dawna pobudza wyobraźnię. Chrześcijański klasztor z relikwiami Krzyża Świętego i opowieść o diabelskich zlotach tuż obok tworzyły wyrazisty kontrast: święte i przeklęte na jednym szczycie.

W podaniach czarownice latały na Łysą Górę na miotłach, ożogach i łopatach do chleba, wylatując przez komin. Po powrocie wiedźmy miały szkodzić sąsiadom: odbierać krowom mleko, sprowadzać grad, rzucać uroki.

Łysa Góra na stałe weszła do polskiej kultury jako symbol czarów. Motyw ten dobrze łączy się z szerszym ludowym bestiariuszem, który opisuje tekst o słowiańskich demonach żeńskich - od południc po zmory.

Brocken i noc Walpurgii

W tradycji niemieckiej odpowiednikiem Łysej Góry jest Brocken, najwyższy szczyt gór Harz. Czarownice miały się tam zbierać w noc Walpurgii, z 30 kwietnia na 1 maja.

Nazwa nocy pochodzi od świętej Walpurgi, VIII-wiecznej ksieni, której wspomnienie przypadało na 1 maja. Sama święta nie ma nic wspólnego z czarami - po prostu jej dzień zbiegł się z dawną granicą między zimą a latem, kiedy według wierzeń duchy i złe moce były szczególnie aktywne. W wielu regionach tej nocy rozpalano ogniska i robiono hałas, żeby odpędzić czarownice.

Brocken ma też naturalną “scenografię”. Szczyt często spowija mgła, a przy niskim słońcu widać tam zjawisko nazwane widmem Brockenu: powiększony cień obserwatora rzucony na chmury, otoczony tęczową aureolą. Łatwo zrozumieć, dlaczego takie miejsce obrosło legendami.

Najsłynniejszy literacki sabat na Brockenie opisał Johann Wolfgang Goethe w pierwszej części “Fausta” (1808). W scenie “Noc Walpurgii” Mefistofeles prowadzi Fausta na szczyt pełen wiedźm, czarowników i dziwnych istot. Dzięki Goethemu noc Walpurgii stała się europejskim symbolem sabatu, a miasteczka w Harzu do dziś organizują tego dnia festyny z przebranymi czarownicami.

Sabat w relacjach z procesów o czary

Najbardziej szczegółowe opisy sabatów pochodzą z akt procesów o czary. Trzeba je jednak czytać ostrożnie, bo zeznania wymuszano pytaniami sugerującymi i torturami.

Sędziowie mieli w głowie gotowy obraz sabatu, wyniesiony z traktatów demonologicznych. Pytali więc o konkretne elementy: kto smarował miotłę maścią, jak wyglądał diabeł, kto jeszcze był na zgromadzeniu. Ostatnie pytanie było szczególnie groźne, bo wskazanie “wspólniczek” prowadziło do kolejnych aresztowań. W ten sposób opowieść o sabacie powielała się sama - każde nowe zeznanie potwierdzało to, co sędziowie już wiedzieli.

Dobrym przykładem jest francuski sędzia Pierre de Lancre, który w 1609 roku prowadził śledztwo w baskijskim regionie Labourd. W wydanym kilka lat później traktacie opisał sabaty z ogromną liczbą szczegółów: tańce, uczty, diabła-kozła na tronie, tysiące uczestników. Dla historyków to dziś zapis wyobraźni prześladowcy, a nie reportaż.

Historia samych prześladowań to temat na osobną opowieść - opisuje ją tekst o polowaniu na czarownice. Tutaj wystarczy zapamiętać jedno: sabat w aktach sądowych to przede wszystkim narzędzie oskarżenia.

Sabat w sztuce - od Baldunga do Goi

Sztuka zrobiła z sabatu jeden z najbardziej rozpoznawalnych motywów grozy. Malarze i graficy przez kilka stuleci dokładali do niego nowe szczegóły, które potem przejmowała popkultura.

Wczesnym przykładem jest drzeworyt “Czarownice” Hansa Baldunga Griena z 1510 roku. Nagie kobiety przygotowują maść nad kotłem, z którego bucha para, a jedna z nich unosi się w powietrzu na kozle. Baldung pokazał czarownice jako grupę działającą wspólnie - dokładnie tak, jak wyobrażali je sobie demonolodzy.

Najsłynniejsze obrazy sabatu namalował Francisco Goya. Pierwszy, “Sabat czarownic” (hiszp. “El aquelarre”) z lat 1797-1798, przedstawia wielkiego kozła w wieńcu z liści, otoczonego kobietami, które podają mu dzieci. Drugi, znany jako “Wielki kozioł”, należy do cyklu Czarnych Obrazów, które Goya malował bezpośrednio na ścianach swojego domu w latach 1819-1823. To ciemna, niepokojąca scena: tłum zdeformowanych postaci siedzi w półmroku przed kozłem widzianym od tyłu. Oba obrazy nie tyle ilustrują wiarę w czary, co pokazują zabobon i ludzką łatwowierność jako prawdziwe źródło grozy.

Sabat zagościł też w muzyce. Hector Berlioz zakończył “Symfonię fantastyczną” (1830) częścią “Sen nocy sabatu”, w której ukochana bohatera powraca jako groteskowa wiedźma. Modest Musorgski napisał “Noc na Łysej Górze” - tym razem chodzi o Łysą Górę pod Kijowem, która w ukraińskich podaniach pełniła tę samą rolę co nasz Święty Krzyż. Utwór zyskał drugie życie w filmie Disneya “Fantazja” (1940), gdzie ilustruje go scena z demonem Czernobogiem.

Sabat w fantasy - książki, gry i seriale

Fantasy chętnie sięga po motyw sabatu, ale rzadko powtarza go wprost. Zamiast diabelskiej orgii częściej pokazuje zgromadzenie wiedźm jako wspólnotę, krąg władzy albo niebezpieczną tajną organizację.

W literaturze szczególne miejsce ma Terry Pratchett. W powieści “Trzy wiedźmy” (1988) babcia Weatherwax, niania Ogg i młoda Magrat tworzą maleńki sabat, który kłóci się o wszystko, a mimo to wpływa na losy królestwa. Pratchett wyśmiewa stereotyp - jego wiedźmy więcej zajmują się herbatą, położnictwem i ludzką głupotą niż tańcami z diabłem.

U Andrzeja Sapkowskiego rolę tajnego zgromadzenia pełni Loża Czarodziejek, która pojawia się w dalszych tomach sagi o wiedźminie. To krąg najpotężniejszych magiczek, które spotykają się w tajemnicy i planują polityczną przyszłość kontynentu. Z sabatem łączy je sekretność i kobiecy skład, a różni wszystko inne - to raczej gabinet cieni niż nocny zlot na miotłach. Jeśli chcesz zobaczyć, w którym miejscu cyklu pojawia się Loża, zajrzyj do tekstu o kolejności czytania książek o wiedźminie.

Wśród gier najmocniej zapadły w pamięć Wiedźmy z Krzywuchowych Moczarów z “Wiedźmina 3: Dziki Gon” (2015). Trzy starucy, które mieszkańcy Velen nazywają Paniami z Lasu, przyjmują ofiary, spełniają prośby i zawsze biorą za to straszną cenę. To sabat przerobiony na folklorystyczny horror - bliżej baśni niż traktatu demonologicznego.

Kino i telewizja najczęściej sięgają po sabat jako źródło grozy. Film “Czarownica” (2015) Roberta Eggersa, osadzony w XVII-wiecznej Nowej Anglii, kończy się nocnym zgromadzeniem w lesie, które wygląda jak ożywiona rycina z epoki. Serial “Chilling Adventures of Sabrina” (Netflix, 2018-2020) pokazuje sabat jako zorganizowaną wspólnotę z własnym kościołem i hierarchią, a sezon “American Horror Story: Coven” (2013) przenosi motyw do współczesnego Nowego Orleanu. Ten mroczny ton dobrze pasuje do nurtu, który opisuje tekst o dark fantasy.

Elementy sabatu, które przejęła fantasy

Współczesna fantasy korzysta z zestawu rekwizytów, które ukształtowały się właśnie w wyobrażeniach o sabacie. Wiele z nich rozpoznajemy od razu, nawet nie wiedząc, skąd pochodzą.

• Miotła. W dawnych opisach czarownice latały także na widłach, kijach czy łopatach, ale to miotła wygrała w kulturze. Dziś jest znakiem rozpoznawczym wiedźmy - od ilustracji w baśniach po quidditcha u Rowling.
• Maść do latania. Zanim wiedźma wzbiła się w powietrze, musiała natrzeć ciało lub przedmiot specjalnym smarowidłem. W fantasy ten motyw przetrwał jako eliksir lub mikstura, bez której czar nie zadziała.
• Kocioł. Wspólne warzenie mikstur, widoczne już u Baldunga Griena, stało się osobnym symbolem. Trzy wiedźmy nad kotłem z “Makbeta” Szekspira to scena, do której fantasy odwołuje się bez końca.
• Kozioł. Diabeł w postaci kozła zamienił się w popkulturze w ogólny znak mrocznego kultu. Rogata postać na tronie od razu mówi widzowi, że ma do czynienia z czymś zakazanym.
• Odludne miejsce i noc. Szczyt, polana, rozstaje dróg, zawsze po zmroku. Fantasy przejęło zasadę, że prawdziwa magia dzieje się tam, gdzie nie sięga wzrok wspólnoty.

Te elementy działają jak skrót myślowy. Autor nie musi tłumaczyć, kim są postacie zebrane nocą przy ognisku wokół kotła - czytelnik zna ten obraz od dziecka. Dobrzy twórcy wykorzystują to, żeby zaskoczyć: zaczynają od znajomego rekwizytu, a potem pokazują, że za nim kryje się coś innego, niż podpowiada stereotyp.

Warto zauważyć, że motyw kobiecego zgromadzenia coraz częściej niesie w fantasy pozytywny ładunek. Krąg wiedźm bywa miejscem solidarności i przekazywania wiedzy między pokoleniami, a nie spiskiem przeciw ludziom. To odwrócenie dawnego oskarżenia jest jednym z najciekawszych sposobów, w jakie gatunek rozmawia z historią.

Dlaczego motyw sabatu wciąż działa

Sabat działa w opowieściach, bo łączy dwie silne emocje: strach przed ukrytą wspólnotą i fascynację zakazaną wiedzą. Nocne zgromadzenie to miejsce, gdzie zwykłe zasady przestają obowiązywać.

Dla autora fantasy sabat to wygodne narzędzie. Daje gotową scenerię - szczyt, mgłę, ogień - i gotowe pytanie: kto naprawdę jest groźny, wiedźmy czy ci, którzy na nie polują? Najlepsze teksty grają tą dwuznacznością. Pokazują zgromadzenie, które z zewnątrz wygląda na diabelski rytuał, a od środka okazuje się grupą ludzi, którzy mają własne powody, by spotykać się w ukryciu.

Historia sabatu uczy też czegoś o samym gatunku. Obraz, który przez wieki służył do oskarżania prawdziwych ludzi, dziś jest materiałem na opowieści. Fantasy nie musi udawać, że sabaty istniały - wystarczy, że pamięta, dlaczego ludzie tak bardzo chcieli w nie wierzyć.