Urban fantasy - magia ukryta we współczesnym mieście

Czym jest urban fantasy?

Urban fantasy to odmiana fantastyki, w której magia i istoty nadprzyrodzone funkcjonują we współczesnym mieście, najczęściej w ukryciu przed resztą społeczeństwa. Akcja dzieje się tu i teraz: bohaterowie płacą czynsz, jeżdżą metrem i odbierają telefony, a równolegle prowadzą sprawy, w których pojawiają się wampiry, duchy albo bogowie sprzed tysiącleci.

Gatunek zbudowano na napięciu między dwoma porządkami. Pierwszy jest zwyczajny, biurokratyczny i rozpoznawalny. Drugi rządzi się regułami magii, starymi zobowiązaniami i hierarchiami, o których nikt nie pisze w gazetach. Ciekawie robi się tam, gdzie te porządki się stykają - gdy policja musi zamknąć sprawę, której nie da się opisać w protokole, albo gdy wiekowy wampir potrzebuje dokumentów, żeby wynająć mieszkanie.

Ukryty świat i jego zasady

Najczęstszym rozwiązaniem fabularnym urban fantasy jest ukryty świat, czyli równoległa społeczność istot nadprzyrodzonych żyjąca obok ludzi. Utrzymanie tajemnicy bywa osobnym źródłem konfliktu: istnieją umowy, rozejmy i instytucje, które pilnują, żeby nikt nie przekroczył granicy jawności.

Część autorów odwraca ten schemat i pokazuje świat, w którym magia wyszła na światło dzienne. Wtedy powieść zajmuje się konsekwencjami: prawem, uprzedzeniami, rynkiem pracy dla nieumarłych. Cykl Laurell K. Hamilton o Anicie Blake buduje fabułę właśnie na tym - wampiry mają w nim status prawny, a bohaterka bywa wzywana jako ekspertka przez organy ścigania.

Dobre urban fantasy traktuje magię jak zbiór ograniczeń, nie jak listę efektów. Zaklęcie kosztuje, zostawia ślad, wymaga przygotowania albo psuje elektronikę w promieniu kilku metrów. Bez takich reguł zagadka przestaje działać, bo czytelnik nie wie, czego bohater zrobić nie może. Szerzej opisują to zasady rządzące magią w światach fantasy.

Miasto jako bohater

W urban fantasy miasto pełni funkcję postaci, a nie tła. Ma charakter, historię i własne interesy, które wpływają na fabułę. Konkretna dzielnica bywa terytorium konkretnej frakcji, rzeka wyznacza granicę mocy, a stara linia metra prowadzi dokładnie tam, gdzie nikt nie chciał kopać.

Ben Aaronovitch w cyklu Rivers of London posunął ten pomysł najdalej: londyńskie rzeki mają u niego wcielenia, osobowości i spory o wpływy, a topografia miasta jest częścią systemu magicznego. Neil Gaiman w Nigdziebądź zbudował Londyn Pod, świat, w którym nazwy stacji i ulic okazują się dosłownymi opisami miejsc. Jim Butcher stale wykorzystuje w Aktach Dresdena zimę, wiatr i rozkład Chicago.

Sprawdzianem jest prosty test: czy po przeniesieniu akcji do innego miasta powieść działałaby tak samo. Jeśli tak, miasto było dekoracją.

Protagonista-detektyw i forma śledztwa

Typowy bohater urban fantasy prowadzi śledztwo. Bywa prywatnym detektywem, policjantem, konsultantem albo kimś, kto trafia na sprawę przypadkiem i nie może się z niej wycofać. Ta konstrukcja to spadek po powieści noir, z której gatunek wziął też narrację pierwszoosobową, suchy humor i bohatera trzymającego się własnego kodeksu wbrew otoczeniu.

Forma śledztwa rozwiązuje problem techniczny: pozwala dawkować wiedzę o świecie. Bohater pyta, sprawdza, myli się i poznaje reguły magii razem z czytelnikiem, zamiast wykładać je w jednym rozdziale. Harry Dresden u Butchera reklamuje się w książce telefonicznej jako czarodziej, Peter Grant u Aaronovitcha jest konstablem londyńskiej policji, Kate Daniels u Ilony Andrews pracuje dla agencji porządkującej sprawy nadprzyrodzone w Atlancie, a Mercy Thompson u Patricii Briggs prowadzi warsztat samochodowy i wchodzi w konflikty wilkołaków jako outsiderka.

Romans paranormalny - sąsiad gatunku

Paranormal romance dzieli z urban fantasy scenerię i obsadę, ale inaczej rozkłada akcenty. Tam osią jest relacja, a napięcie wynika z przeszkód między dwojgiem bohaterów. W urban fantasy relacja bywa ważna, lecz to sprawa, zagrożenie albo wojna frakcji decydują o strukturze książki.

Granica bywa płynna, bo wiele cykli zaczyna się po jednej stronie, a kończy po drugiej. Anita Blake przesunęła się z twardego śledztwa w stronę romansu, a Mercy Thompson utrzymuje oba wątki w równowadze przez kilkanaście tomów. Etykieta z okładki mówi więc mniej niż lektura pierwszych stu stron. Obsada tych powieści jest zresztą wspólna dla całego nurtu - to głównie wampiry, wilkołaki i inne istoty nocy.

Korzenie gatunku

Urban fantasy w dzisiejszym rozumieniu ukształtowało się w latach 80. XX wieku. Charles de Lint opisywał w cyklu o fikcyjnym mieście Newford spotkania jego mieszkańców z istotami z celtyckiego i rdzennego folkloru, i to jemu najczęściej przypisuje się spopularyzowanie tej nazwy. Emma Bull wydała w 1987 roku War for the Oaks, powieść o gitarzystce z Minneapolis wciągniętej w wojnę dworów elfów - dziś uznawaną za tekst założycielski gatunku.

Kolejny impuls dał Neil Gaiman. Nigdziebądź z 1996 roku pokazało, że miejska magia może być dziwna, baśniowa i zupełnie nieprzypominająca kryminału, a Amerykańscy bogowie z 2001 roku przenieśli bóstwa dawnych imigrantów w krajobraz amerykańskich autostrad i moteli. Wcześniejsze tradycje literackie, w tym gaslamp fantasy, przygotowały grunt pod ten sposób myślenia o mieście, ale osadzały go w XIX wieku.

Kanon - co warto znać

Tytuł	Autor	Miasto	Czym się wyróżnia
Akta Dresdena	Jim Butcher	Chicago	Czarodziej jako prywatny detektyw, wzorzec całego nurtu
Rivers of London	Ben Aaronovitch	Londyn	Powieść policyjna, magia opisana jak dziedzina nauki
Anita Blake	Laurell K. Hamilton	St. Louis	Świat, w którym wampiry mają status prawny
Kate Daniels	Ilona Andrews	Atlanta	Fale magii niszczące technologię, długi łuk fabularny
Mercy Thompson	Patricia Briggs	Tri-Cities	Bohaterka spoza układu sił, polityka wilkołaczych watah
Nigdziebądź	Neil Gaiman	Londyn	Baśniowy Londyn Pod zamiast schematu śledczego
Amerykańscy bogowie	Neil Gaiman	Cała Ameryka	Bóstwa dawnych imigrantów kontra bóstwa nowe

Trzy pierwsze pozycje pokazują trzy różne pomysły na tę samą scenerię. Butcher stawia na przygodę i eskalację, Aaronovitch na humor i metodyczność, Hamilton na obyczajowe konsekwencje jawnej magii.

Polskie urban fantasy

Polski nurt gatunku ma własną historię i nie jest kalką anglosaskich wzorów. Maja Lidia Kossakowska w Siewcy Wiatru i kolejnych tomach cyklu Zastępy Anielskie opisała anielską biurokrację i wojny niebiańskich urzędów, mieszając współczesne realia z mitologią. Andrzej Ziemiański w Zapachu szkła i innych tekstach osadzał fantastykę we Wrocławiu, budując z miasta rozpoznawalny, konkretny plan wydarzeń.

Anna Kańtoch łączy fantastykę z kryminałem i prozą obyczajową, często w polskich realiach i z wyraźną pracą nad psychologią postaci. Aneta Jadowska w cyklu o Dorze Wilk dała polskiemu czytelnikowi klasyczną strukturę urban fantasy: bohaterkę z policyjnym zapleczem, miasto z własnymi frakcjami i sprawy do rozwiązania. Marta Kisiel w Dożywociu i kolejnych powieściach poszła w stronę ciepłą i komediową, pokazując, że współistnienie ludzi z istotami nadprzyrodzonymi nie musi kończyć się rozlewem krwi.

Osobnym atutem rodzimych autorów jest zaplecze folklorystyczne. Rodzime demony słowiańskie dają obsadę, której popkultura nie zużyła jeszcze tak mocno jak wampirów i wilkołaków.

Film, seriale i gry

Urban fantasy dobrze zniosło przeprowadzkę na ekran. Buffy: Postrach wampirów Jossa Whedona połączyło szkolne realia z mitologią demonów i wypracowało formułę odcinkowej sprawy w tle sezonowego wątku. Supernatural przeniosło ten schemat na trasę między amerykańskimi miasteczkami, a Constantine, wyrosły z komiksu Hellblazer, pokazał wersję najbliższą noir - okultystę, który oszukuje demony i zawsze ma ostatni plan.

W grach gatunek zostawił kilka klasyków. Vampire: The Masquerade - Bloodlines oddaje Los Angeles opanowane przez wampirze klany i ich politykę. The Secret World zbudowało świat, w którym tajne loże prowadzą wojnę o kontrolę nad zjawiskami nadprzyrodzonymi w realnych miejscach na mapie. Shadowrun poszedł w stronę hybrydy: korporacje rodem z cyberpunku, magia, elfy i trolle w tym samym mieście. Więcej propozycji z tego kierunku znajdziesz w zestawieniu najlepszych gier RPG fantasy.

Od czego zacząć

Jeśli lubisz kryminał, sięgnij po pierwszy tom Akt Dresdena albo po Rivers of London - obie serie wprowadzają reguły świata od razu przy pierwszej sprawie. Jeśli wolisz zamkniętą historię bez zobowiązania na kilkanaście tomów, wybierz Nigdziebądź. Czytelnikom szukającym mocniejszej dawki polityki i długiego łuku fabularnego lepiej posłuży cykl o Kate Daniels.

Warto też rozejrzeć się po sąsiednich odmianach gatunku, bo granice bywają mylące. Pomaga w tym przegląd współczesnych odmian fantasy oraz wyjaśnienie, czym różni się high fantasy od low fantasy. Urban fantasy leży blisko tego drugiego bieguna: świat jest nasz, magia jest rzadka, a cena za jej użycie zwykle realna.