Centaur - na wpół koń, na wpół człowiek w fantasy

Kim jest centaur?

Centaur to istota o ciele konia i ludzkim torsie wyrastającym tam, gdzie u zwierzęcia zaczyna się szyja. Ma cztery końskie nogi, ludzkie ręce, ludzką głowę i - co najważniejsze dla wszystkich opowieści, jakie o nim napisano - ludzki rozum osadzony w ciele zbudowanym do biegu i szarży.

Ta konstrukcja nie jest przypadkowa. Centaur łączy dwa elementy, które w kulturze greckiej stały po przeciwnych stronach: człowieka jako istotę mówiącą, zawierającą umowy i budującą miasta, oraz konia jako czyste zwierzę, siłę, popęd i szybkość. Hybryda nie jest więc sumą, tylko konfliktem. Za każdym razem, gdy centaur pojawia się w micie, pojawia się też pytanie, która połowa akurat prowadzi.

Z tego wynika, dlaczego centaury w greckich opowieściach niemal zawsze zachowują się tak samo. Piją i nie znoszą wina. Porywają kobiety. Wybuchają przemocą na ucztach, czyli w miejscu, gdzie obowiązywały najściślejsze reguły gościnności. Grek czytający te historie nie widział w nich potwora z lasu, tylko obraz tego, co dzieje się z człowiekiem, gdy zwierzęca połowa przejmuje kontrolę.

Fantasy odziedziczyło figurę centaura razem z całym tym bagażem, ale rozłożyło go inaczej. Współczesny centaur bywa mędrcem, astrologiem, strażnikiem lasu i dumnym wojownikiem plemiennym, a dzikość, która była w micie sednem, stała się tylko jedną z możliwych interpretacji.

Centaury w mitologii greckiej

W mitologii greckiej centaury to lud zamieszkujący Tesalię, górzysty region północnej Grecji, uważany przez mieszkańców południa za dziki i zacofany. Nie są pojedynczymi potworami w rodzaju Minotaura czy Chimery, tylko całym plemieniem, co odróżnia je od większości greckich monstrów i czyni znacznie ciekawszymi.

Ich pochodzenie tłumaczy najbardziej wymowny mit z całego zestawu. Iksjon, król Lapitów, został zaproszony na Olimp mimo popełnionej wcześniej zbrodni i odpłacił za tę gościnność próbą uwiedzenia Hery. Zeus stworzył z chmury podobiznę żony, a ze związku Iksjona z tym obłokiem, nazywanym Nefele, narodził się Kentauros, protoplasta rodu. Grecy zbudowali więc genealogię centaurów wprost na złamaniu prawa gościnności, a potem konsekwentnie pokazywali, że ich potomkowie robią dokładnie to samo.

Warto zwrócić uwagę, jak dokładnie ten mit został skonstruowany. Centaury nie są pomyłką bogów ani karą zesłaną na ludzi. Są skutkiem ludzkiej pychy i pożądania, urodzonym z czegoś, co nie jest nawet prawdziwe. Ten rodowód wraca potem w każdej opowieści o ich pijaństwie i porwaniach: dziedziczą naturę po tym, co zrobił ich przodek.

W greckim wyobrażeniu świata funkcjonują jako ludy pogranicza. Mieszkają na obrzeżach obszaru zamieszkanego przez ludzi, w górach i jaskiniach. Nie uprawiają ziemi, nie budują świątyń, nie mają prawa pisanego. Nie znają też wina rozcieńczanego wodą, czyli zwyczaju, który dla Greka był miarą kultury - centaur pije nierozcieńczone i natychmiast traci nad sobą kontrolę. Ten szczegół pojawia się w mitach tak uparcie, że trudno go uznać za detal. To sposób odróżnienia dzikusa od obywatela.

Centauromachia - bitwa, która zdefiniowała gatunek

Centauromachia to walka Lapitów z centaurami, wybuchła na weselu Pejritoosa, króla Lapitów. Jest najważniejszym mitem centaurów i tym, przez który Grecy najczęściej o nich myśleli.

Przebieg jest prosty i brutalny. Pejritoos zaprosił na ucztę weselną sąsiadów, w tym centaury, bo łączyło ich pokrewieństwo przez Iksjona. Centaury upiły się winem, a jeden z nich, Eurytion, rzucił się na pannę młodą Hippodameję. Reszta poszła w jego ślady i próbowała porwać obecne na weselu kobiety i chłopców. Doszło do rzezi, w której po stronie Lapitów walczył Tezeusz, a wynik był jednoznaczny: centaury zostały pokonane i wypędzone z Tesalii.

Znaczenie tej sceny wykracza daleko poza samą opowieść. Grecy uczynili z niej wizualny skrót całej swojej filozofii politycznej. Centauromachia znalazła się na metopach Partenonu, na fryzie świątyni Apollina w Bassaj, na wazach i sarkofagach, wszędzie jako obraz porządku zwyciężającego chaos. Po wojnach perskich odczytywano ją dodatkowo jako alegorię starcia cywilizacji greckiej z barbarzyństwem.

Kluczowa jest jednak okoliczność, w której to się dzieje. Nie na polu bitwy, nie w dziczy, tylko na weselu - w momencie największego zaufania i przy stole, przy którym obowiązywały święte reguły. Centaur nie atakuje wroga, tylko gospodarza. To dlatego ten mit działa tak mocno i dlatego autorzy fantasy wracają do niego, ilekroć chcą pokazać, że sojusz z istotą o innej naturze jest z gruntu ryzykowny.

Chiron - centaur, który był wyjątkiem

Chiron jest jedynym centaurem greckiego mitu przedstawianym konsekwentnie jako mędrzec i jedynym, którego imię pamięta się osobno, a nie jako część plemienia. Był nieśmiertelny, uczony i łagodny, a specjalizował się w medycynie, muzyce, łowiectwie i astronomii.

Grecy zadbali o to, by nie mieszać go z resztą. Chiron nie pochodził od Iksjona, tylko od tytana Kronosa, który spłodził go w postaci konia z okeanidą Filyrą. Inne pochodzenie tłumaczy inną naturę i pokazuje, jak silne było przekonanie, że dzikość centaurów jest wrodzona, a nie nabyta. Żeby mieć mądrego centaura, trzeba było wymyślić mu osobne drzewo genealogiczne.

Jako wychowawca miał listę uczniów, jakiej nie powstydziłaby się żadna akademia: Achilles, Jazon, Asklepios, według niektórych wersji także Herakles i Aktajon. To on nauczył Asklepiosa sztuki leczenia, przez co stał się w kulturze greckiej patronem medycyny i figurą przekazu wiedzy między pokoleniami.

Jego koniec jest jednym z mocniejszych fragmentów greckiej mitologii. Chiron został przypadkowo zraniony strzałą Heraklesa zatrutą krwią hydry. Rana była nieuleczalna, a on nieśmiertelny, więc cierpiał bez perspektywy śmierci. Ostatecznie zrzekł się nieśmiertelności na rzecz Prometeusza, żeby móc umrzeć, a Zeus umieścił go na niebie jako gwiazdozbiór. Tradycja waha się między Strzelcem a Centaurem, ale skojarzenie centaura z łukiem i gwiazdami wzięło się właśnie stąd i przetrwało do dziś w każdej grze, w której centaur trzyma łuk.

Chiron pełni jeszcze jedną funkcję, którą fantasy wykorzystuje bardzo chętnie: jest dowodem, że natura nie jest wyrokiem. Cała reszta rodu potwierdza regułę, on jeden ją łamie, i dlatego to on, a nie Eurytion, stał się wzorcem dla większości współczesnych centaurów w literaturze.

Nessos i śmierć Heraklesa

Nessos to centaur, który zabił Heraklesa - pośmiertnie, podstępem i cudzą ręką. Ta historia pokazuje trzecią twarz centaura: nie dzikusa i nie mędrca, ale przebiegłego mściciela.

Nessos zarabiał na życie przenoszeniem podróżnych przez rzekę Euenos. Gdy Herakles chciał przeprawić się z żoną Dejanirą, centaur wziął kobietę na grzbiet i próbował ją porwać. Herakles zabił go z drugiego brzegu strzałą zatrutą krwią hydry, tą samą trucizną, która wcześniej zniszczyła Chirona. Konający Nessos zdążył jednak namówić Dejanirę, by zebrała jego krew, twierdząc, że to niezawodny środek na odzyskanie miłości męża.

Lata później Dejanira, zaniepokojona uczuciem Heraklesa do innej kobiety, nasączyła tą krwią jego szatę. Trucizna hydry zaczęła palić ciało bohatera tak, że nie dało się jej zdjąć ze skóry. Herakles kazał usypać stos i spłonął na nim żywcem, a Dejanira odebrała sobie życie. Zemsta centaura zadziałała z opóźnieniem kilkunastu lat i okazała się skuteczniejsza niż jakakolwiek walka wręcz.

To najciekawsza narracyjnie z centaurzych opowieści, bo Nessos wygrywa nie siłą, lecz znajomością ludzkiej psychiki. Wie, że Dejanira uwierzy, bo będzie chciała uwierzyć. W kategoriach pisarskich jest to gotowy schemat antagonisty: przeciwnik, którego się pokonało, zostawia po sobie pułapkę uzbrojoną w cudzą słabość.

Centaur w fantasy - dwie tradycje

Współczesne fantasy podzieliło centaura na dwie wyraźne linie i większość dzieł wybiera jedną z nich albo miesza je świadomie.

Pierwsza to centaur mędrzec i strażnik, dziedzic Chirona. Jest powolny w mowie, przywiązany do tradycji, często zajmuje się astrologią albo pamięcią dawnych czasów. Nie interesują go ludzkie spory, a gdy w nie wchodzi, robi to niechętnie i pod presją. Druga to centaur wojownik plemienny, dziedzic Eurytiona i tesalskiego pogranicza: koczownik, łucznik, członek klanu o twardym kodeksie honorowym, żyjący na stepie albo na otwartych równinach świata gry.

Świat	Rola centaura	Cecha wyróżniająca
Narnia	sojusznik Aslana, astrolog i wojownik	najbardziej dostojna wersja archetypu, czyta przyszłość z gwiazd
Harry Potter	odrębny lud Zakazanego Lasu	otwarcie wrogi ludzkiej władzy, odmawia współpracy z Ministerstwem
Dungeons and Dragons	plemienny lud dziczy, rzadziej rasa gracza	prędkość i łuk jako podstawa mechaniki
Warcraft	agresywny lud stepu w konflikcie z sąsiadami	koczownicze klany walczące o pastwiska
Percy Jackson	Chiron jako wychowawca herosów	bezpośrednie przeniesienie mitu do współczesności

W Narnii Lewis dał centaurom najwyższy status ze wszystkich mówiących stworzeń. Są dostojni, biegli w wojnie i w astrologii, a ich przepowiednie traktuje się tam poważniej niż ludzkie rady. Lewis wykorzystał Chirona bez cienia dzikości: jego centaury nie mają w sobie nic z tesalskiego pijaka.

W cyklu o Harrym Potterze Rowling zrobiła coś ciekawszego. Jej centaury są mądre i czytają gwiazdy, ale przede wszystkim są ludem suwerennym, który nie zgadza się na klasyfikację narzuconą przez ludzi i nie chce być traktowany jako istota o cechach zwierzęcych. Ich wrogość wobec czarodziejów nie wynika z dzikości, tylko z historii upokorzeń. To rzadki przypadek, w którym autor użył archetypu do rozmowy o podmiotowości, a nie o naturze.

W Dungeons and Dragons i grach pochodnych centaur poszedł w stronę mechaniczną. Zwykle jest ludem dziczy z prędkością wyższą niż u innych ras i naturalną skłonnością do łuku, a jego problemy projektowe zaczynają się w chwili, gdy trzeba go wprowadzić do lochu z wąskimi korytarzami i schodami. To zresztą jeden z powodów, dla których pozostał raczej stworzeniem spotykanym niż grywalnym, podobnie jak wiele istot z klasycznych bestiariuszy, o czym więcej w przeglądzie mitycznych stworów Odysei.

Warto zauważyć, czego w tym zestawieniu brakuje. Tolkien centaurów nie użył w ogóle: jego Śródziemie czerpie z tradycji germańskiej i nordyckiej, nie z greckiej, i hybryd zwierzęco-ludzkich tego typu tam nie ma. Podobnie świat wiedźmina opiera swój bestiariusz na demonologii słowiańskiej, gdzie centaur nie ma odpowiednika. To dobra ilustracja tego, jak fantasy dobiera sobie mitologiczne źródła: centaur pojawia się tam, gdzie autor sięga do Grecji, i znika tam, gdzie sięga na północ albo na wschód.

Jak napisać centaura we własnym świecie

Zacznij od ciała, bo z niego wynika wszystko inne. Centaur waży tyle co koń, mierzy około dwóch metrów w kłębie i ma sześć kończyn. Nie zmieści się w chacie, nie wejdzie po schodach, nie usiądzie przy stole i nie prześpi się w łóżku. Autor, który o tym zapomni, pisze człowieka na koniu, a nie centaura, i czytelnik to wyczuje, nawet jeśli nie nazwie problemu.

Anatomia i potrzeby. Ciało tej wielkości zjada dziesiątki kilogramów paszy dziennie i potrzebuje ogromnych ilości wody. Centaur nie może więc żyć w mieście utrzymującym się z rzemiosła, chyba że ktoś go karmi. Wypycha go to automatycznie na tereny otwarte i pastwiska, a jego kultura staje się koczownicza nie z wyboru, lecz z konieczności. Do tego dochodzą drobiazgi, które budują wiarygodność: kopyta wymagające pielęgnacji, zimowa sierść, kłopot z dłuższym pływaniem, problem z przeprawami przez rzekę - stąd wzięła się zresztą profesja Nessosa.

Kultura. Skoro centaur nie buduje domów, buduje coś innego. Może to być pamięć ustna, muzyka, prawo zwyczajowe, obserwacja nieba. Grecy sami podpowiedzieli kierunek: ich centaury nie miały pisma, ale Chiron miał wiedzę. Ciekawą decyzją jest odebranie centaurom rzemiosła wymagającego siedzenia i skupienia, a danie im dziedzin wykonywanych na stojąco i w ruchu. Świat wygląda wtedy inaczej niż ludzki, a nie po prostu prościej.

Walka. Centaur w starciu ma dwie zalety, których nie ma jeździec: nie da się go zrzucić z wierzchowca i nie musi dzielić uwagi między własne ruchy a ruchy zwierzęcia. Ma za to poważne słabości. Nie zmieni kierunku tak szybko jak człowiek, jest ogromnym celem, a przewrócony wstaje długo. Dobra scena walki z centaurem rozgrywa się właśnie na tym: przeciwnicy nie próbują go przebić, tylko zmusić do wejścia w wąskie miejsce.

Relacja z końmi. Pytanie, które autorzy najczęściej omijają, a które czytelnicy zadają natychmiast: jak centaury traktują zwykłe konie? Każda odpowiedź buduje świat. Jako zwierzęta gospodarskie - to niepokojące i bardzo ciekawe. Jako krewnych, których nie wolno dosiadać - to gotowy powód wojny z ludźmi. Jako istoty święte - to gotowa religia. Milczenie w tej sprawie jest jedyną odpowiedzią, która nie działa.

Najczęstsze błędy są cztery. Pierwszy to centaur jako dekoracja: pojawia się, mówi coś dostojnego o gwiazdach i znika, nie mając w fabule żadnej stawki. Drugi to centaur mądry z urzędu, czyli postać, która ma rację, bo tak zdecydował autor. To ten sam problem, który psuje druida jako strażnika natury, gdy związek z przyrodą zastępuje charakter. Trzeci to zignorowanie skali: centaur wchodzący do karczmy i siadający przy stole to sygnał, że autor nie przemyślał własnego stworzenia. Czwarty, najpoważniejszy, to potraktowanie dzikości jako jedynej cechy. W micie greckim miała ona sens, bo była kontrastem dla polis, ale przeniesiona do fantasy bez tego kontrastu zostawia postać płaską.

Najlepiej działający centaur ma własny interes sprzeczny z interesem bohaterów, ale zrozumiały. Nie potwór i nie wyrocznia, tylko przedstawiciel ludu, który był tu przed ludźmi, pamięta więcej niż oni i ma powody, żeby im nie ufać. Wtedy hybryda przestaje być ciekawostką anatomiczną, a zaczyna być tym, czym była u Greków: pytaniem o to, gdzie kończy się cywilizacja i czyje właściwie są granice, które nazywamy dzikimi.