Rodzaje smoków w fantasy - od europejskich po wschodnie

Rodzaje smoków różnią się przede wszystkim budową ciała: liczbą nóg, obecnością skrzydeł i kształtem tułowia. Najważniejszy podział biegnie między smokami europejskimi, czyli czworonożnymi, skrzydlatymi gadami ziejącymi ogniem, a smokami wschodnimi, czyli wężowymi istotami bez skrzydeł, które panują nad wodą. Obok nich fantasy korzysta z wiwern, lindwormów, wyrmów, hydr i wielu odmian wymyślonych przez pisarzy i twórców gier. W tym tekście przeczytasz, jak rozpoznać poszczególne typy, skąd się wzięły i gdzie je spotkać.

Ten artykuł skupia się na typologii. Jeśli interesuje cię, jak zmieniał się obraz smoka w książkach i filmach na przestrzeni lat, przeczytaj tekst o tym, jak ewoluował wizerunek smoków w fantasy.

Jak dzieli się smoki

Smoki dzieli się według trzech cech: liczby kończyn, obecności skrzydeł i liczby głów. To podział wzięty z heraldyki i bestiariuszy, który fantasy przejęła i rozbudowała.

Szybkie porównanie najważniejszych typów:

Rodzaj	Nogi	Skrzydła	Typowe cechy	Pochodzenie
Smok europejski	4	2	ogień, skarby, wróg bohatera	legendy Europy
Smok wschodni	4	brak	woda, deszcz, mądrość	Chiny, Japonia, Korea
Wiwerna	2	2	jad, mniejszy rozum	heraldyka średniowieczna
Lindworm	0 lub 2	brak	wężowe ciało, jad	Skandynawia, Niemcy
Wyrm	0	brak	olbrzymi wąż	mitologia nordycka
Amfipter	0	2	skrzydlaty wąż	heraldyka
Hydra	4 lub brak	brak	wiele głów, odrastanie	mitologia grecka
Drake	4	brak	mniejszy, bliski zwierzęciu	angielska tradycja, gry

Granice między typami nie są sztywne. Te same nazwy w różnych językach i światach mogą oznaczać nieco inne istoty, a pisarze często mieszają cechy kilku typów.

Smok europejski - skrzydlaty strażnik skarbów

Smok europejski to wielki gad z czterema nogami, parą skrzydeł nietoperza, długim ogonem i łuską odporną na zwykłą broń. Zieje ogniem, gromadzi złoto i jest przeciwnikiem, którego pokonanie czyni bohatera legendą.

W średniowiecznej Europie smok symbolizował zło, chaos i pogaństwo. Święty Jerzy zabijający smoka to jeden z najpopularniejszych motywów sztuki chrześcijańskiej, a w Polsce podobną rolę pełni Smok Wawelski, opisany już w kronice Wincentego Kadłubka. Germańska tradycja dodała smokom chciwość. Fafnir z sagi o Völsungach był karłem, który z żądzy złota zamienił się w smoka i strzegł przeklętego skarbu, dopóki nie zabił go Sigurd.

Fantasy przejęła ten wzór niemal w całości. Smaug z “Hobbita” Tolkiena to wzorcowy smok europejski: śpi na stosie złota, zieje ogniem, jest przebiegły i próżny, a jego słabym punktem jest odsłonięte miejsce na piersi. Więcej o źródłach takich motywów przeczytasz w tekście o inspiracjach z mitologii nordyckiej w fantasy.

Smok wschodni - władca wody i nieba

Smok wschodni ma długie, wężowe ciało, cztery krótkie łapy, rogi przypominające poroże jelenia, wąsy i grzywę. Nie ma skrzydeł, a mimo to lata. W przeciwieństwie do europejskiego krewniaka zwykle nie jest potworem, tylko potężnym i mądrym duchem, który sprowadza deszcz i chroni ludzi.

W Chinach smok, czyli lung, był symbolem cesarza, siły i pomyślności. Smoki rządziły rzekami, morzami i opadami, dlatego w czasie suszy składano im ofiary. Tradycja przypisuje cesarskim smokom pięć pazurów u każdej łapy, a mniejsza liczba pazurów oznaczała niższą rangę.

Japoński smok, ryū, wywodzi się z chińskiego wzoru, ale ma zwykle trzy pazury i silniej łączy się z morzem. Smoczy król Ryūjin mieszka w podwodnym pałacu i włada przypływami. Koreański smok, yong, również należy do tej rodziny.

Fantasy coraz chętniej korzysta ze smoków wschodnich. Haku z filmu “Spirited Away” Hayao Miyazakiego to rzeczny duch w postaci smoka bez skrzydeł, a w grach takich jak seria “Monster Hunter” czy “Elden Ring” pojawiają się istoty łączące cechy obu tradycji.

Wiwerna - smok na dwóch nogach

Wiwerna to smok z dwiema tylnymi nogami i parą skrzydeł, które zastępują przednie kończyny. Jest zwykle mniejsza od smoka, mniej inteligentna i zamiast ognia częściej używa jadu, na przykład w kolcu na końcu ogona.

Wiwerna narodziła się w heraldyce średniowiecznej Anglii i od wieków zdobi herby rodów i miast. W fantasy pełni rolę groźnego zwierzęcia, a nie mądrej istoty. W “Wiedźminie” Andrzeja Sapkowskiego i grach na jego podstawie wiwerny to latające drapieżniki, na które poluje się na zlecenie, podczas gdy prawdziwe smoki są rzadkie i rozumne. Przewodnik po świecie Geralta znajdziesz w tekście o kolejności czytania Wiedźmina.

Popkultura często zaciera tę różnicę. Smoki z serialu “Gra o tron” i z gry “The Elder Scrolls V: Skyrim” mają budowę wiwerny, ale fabularnie są smokami. Twórcy wybierają dwie nogi, bo taki kształt wydaje się bardziej wiarygodny anatomicznie, podobnie jak u nietoperzy i pterozaurów.

Lindworm i wyrm - smoki bez skrzydeł

Lindworm i wyrm to smoki o wężowym ciele, bez skrzydeł. Lindworm ma zwykle dwie przednie łapy albo nie ma ich wcale, a wyrm to po prostu ogromny wąż, często związany z ziemią, jaskiniami lub morzem.

Lindworm pochodzi z folkloru skandynawskiego i niemieckiego. W duńskiej baśni “Królewicz Lindworm” królowa rodzi syna w postaci smoczego węża, a zdjąć z niego klątwę może dopiero mądra dziewczyna. Wizerunki lindwormów zdobią nordyckie kamienie runiczne, a jeden z nich jest herbem austriackiego Klagenfurtu.

Wyrm sięga głębiej, do mitologii nordyckiej. Jörmungandr, Wąż Midgardu, opasuje cały świat i w czasie Ragnaröku walczy z Thorem. Nidhogg gryzie korzenie drzewa świata Yggdrasil. W języku staroangielskim “wyrm” oznaczał po prostu węża albo smoka, a smok zabity przez Beowulfa nazywany jest właśnie tak.

U Tolkiena odpowiednikiem tego typu są urulóki, ogniste smoki bez skrzydeł. Pierwszym z nich był Glaurung, ojciec smoków, który pełzał po ziemi i władał hipnotycznym spojrzeniem. Skrzydlate smoki, jak Ancalagon Czarny, pojawiły się u Tolkiena później.

Hydra i inne wielogłowe smoki

Hydra to wężowy potwór o wielu głowach, którym po ścięciu odrastają nowe. Należy do rodziny smoków, choć częściej nazywa się ją po prostu potworem.

Najsłynniejsza jest Hydra lernejska z mitologii greckiej, pokonana przez Heraklesa w drugiej z jego dwunastu prac. Bohater ścinał głowy, a jego towarzysz Jolaos przypalał rany, żeby nowe nie mogły wyrosnąć. Więcej greckich potworów opisuje bestiariusz Odysei, a podobnie złożoną hybrydą jest chimera.

Wielogłowe smoki mają też słowiańskie korzenie. W rosyjskich bylinach Zmiej Gorynycz ma trzy głowy i porywa księżniczki, a w polskich i bałkańskich wierzeniach żmij bywa zarówno groźnym gadem, jak i opiekuńczym duchem. Słowiańskie tło tych istot opisuje tekst o demonach słowiańskich.

Pozostałe odmiany - amfipter, drake, pierzasty wąż

Obok głównych typów fantasy korzysta z kilku rzadszych odmian smoków. Każda z nich ma wyraźny wyróżnik, który łatwo zapamiętać:

• amfipter - skrzydlaty wąż bez nóg, znany z heraldyki i średniowiecznych bestiariuszy,
• drake - mniejszy, bezskrzydły smok na czterech łapach, w grach często zwierzę bojowe albo młodsza forma smoka,
• pierzasty wąż - Quetzalcoatl z wierzeń Azteków i Majów, bóstwo w postaci węża okrytego piórami, uznawane za daleki odpowiednik smoka,
• smok morski - istota z głębin, łącząca cechy wyrma i węża morskiego, częsta na dawnych mapach i w opowieściach żeglarzy.

Wiele z tych istot ma swoje miejsce w grach fabularnych i strategicznych, które lubią precyzyjne podziały.

Smoki w grach - chromatyczne, metaliczne i inne

Gry fabularne stworzyły najbardziej rozbudowane systemy podziału smoków. Najbardziej wpływowy pochodzi z Dungeons and Dragons, gdzie smoki dzieli się według koloru łuski, a kolor określa charakter i rodzaj zionięcia.

Smoki chromatyczne są złe: czerwony zieje ogniem, niebieski błyskawicą, zielony trującym gazem, czarny kwasem, a biały mrozem. Ich królową jest pięciogłowa bogini Tiamat, której imię pochodzi od babilońskiej bogini pierwotnego chaosu. Smoki metaliczne, czyli złote, srebrne, brązowe, mosiężne i miedziane, są zazwyczaj dobre, a ich patronem jest Bahamut. Wszystko o samej grze przeczytasz w tekście Dungeons and Dragons - co to jest.

Inne światy wprowadziły własne kategorie:

• w cyklu “Jeźdźcy smoków z Pern” Anne McCaffrey smoki są zwierzętami genetycznie wyhodowanymi do walki z zagrożeniem z kosmosu i łączą się telepatycznie z jeźdźcami,
• w “Czarnoksiężniku z Archipelagu” Ursuli K. Le Guin smoki są starsze od ludzi i władają prawdziwą mową,
• w cyklu “Temeraire” Naomi Novik istnieją dziesiątki ras smoków hodowanych przez różne narody, od lekkich zwiadowców po ciężkie bojowe odmiany,
• w “Wiedźminie” Sapkowskiego złoty smok Villentretenmerth z opowiadania “Granica możliwości” potrafi przybierać ludzką postać.

Jak rozpoznać rodzaj smoka

Rodzaj smoka najłatwiej rozpoznać, licząc jego kończyny i sprawdzając, czy ma skrzydła. Cztery nogi i skrzydła oznaczają smoka europejskiego, dwie nogi i skrzydła - wiwernę, cztery nogi bez skrzydeł i wężowe ciało - smoka wschodniego, a brak nóg i skrzydeł - wyrma.

Pozostałe cechy pomagają uściślić ocenę. Ogień i skarb wskazują na tradycję europejską, woda i perła na wschodnią, jad i ogon z kolcem na wiwernę, a wiele głów na hydrę lub słowiańskiego zmija. Charakter też ma znaczenie: smok zachodni zwykle jest przeciwnikiem, a wschodni opiekunem.

Ta wiedza przydaje się nie tylko przy czytaniu. Ułatwia wybór filmu, gry albo książki, jeśli szukasz konkretnego typu smoka. Najciekawsze ekranizacje z tymi istotami zebraliśmy w zestawieniu najlepszych filmów o smokach.