Krasnoludy w fantasy - dumni górnicy, kowale i wojownicy

Krasnoludy to niski, brodaty lud górników, kowali i wojowników, jedna z trzech ras, bez których trudno wyobrazić sobie klasyczną fantasy, obok elfów i orków. Kopią w głębi gór, wykuwają najlepszą broń w świecie i pamiętają każdą krzywdę przez stulecia. Ten wizerunek nie powstał jednak z niczego. W tym tekście przeczytasz, skąd wzięły się krasnoludy w mitologii nordyckiej, jak zmienił je Tolkien, jakie mają typowe cechy, jak wyglądają w grach i polskiej fantastyce oraz czym krasnolud różni się od krasnoludka.

Kim są krasnoludy w fantasy

Krasnoludy w fantasy to rasa niskich, krępych i długowiecznych istot, które żyją w górach i podziemnych miastach, wydobywają kruszce i słyną z kowalstwa. Cenią honor, tradycję i złoto, są uparte, lojalne wobec swoich i nieufne wobec obcych.

Ten opis powtarza się w setkach książek i gier, bo większość autorów korzysta z tego samego wzoru. Krasnolud mierzy zwykle około 120-150 centymetrów, jest szeroki w barkach, nosi długą, często zaplataną brodę i walczy toporem albo młotem. Nie jest przy tym karłem ani postacią komiczną. W dobrze napisanej fantasy krasnoludy mają własne królestwa, prawa, język i historię dłuższą niż ludzka.

Krasnoludy pełnią w opowieściach konkretne role. Są towarzyszami drużyny, którzy wytrzymają więcej niż inni, strażnikami zapomnianej wiedzy o podziemiach, rzemieślnikami tworzącymi legendarne przedmioty albo dumnym ludem, który upadł i próbuje odzyskać utracone ojczyzny.

Skąd pochodzą krasnoludy - mitologia nordycka

Krasnoludy fantasy pochodzą przede wszystkim z mitologii nordyckiej, w której karły, po staronordycku dvergar, mieszkały we wnętrzu ziemi i były najlepszymi rzemieślnikami w świecie. To od nich współczesna fantasy przejęła zamiłowanie do kowalstwa, życie pod ziemią i związek ze skarbami.

W “Eddzie” Snorriego Sturlusona karły powstają jak robaki w ciele Ymira, pierwszej istoty, z której bogowie stworzyli świat. Bogowie dali im rozum i ludzki kształt, ale kazali żyć w ziemi i skałach. W niektórych przekazach karły boją się światła słonecznego, które może zamienić je w kamień.

Najważniejsze w mitach jest jednak ich rzemiosło. To karły wykuły dla bogów przedmioty, bez których nordycki panteon nie byłby sobą:

• młot Thora Mjöllnir, wykuty przez braci Brokkra i Sindriego, zwanego też Eitrim,
• złoty pierścień Odyna Draupnir, z którego co dziewiątą noc kapało osiem nowych pierścieni,
• złote włosy bogini Sif i składany okręt Skidbladnir, dzieło synów Ivaldiego,
• pętę Gleipnir, cienką jak wstążka, która jako jedyna utrzymała wilka Fenrira.

Więcej o nordyckich korzeniach motywów, które przejęła współczesna fantastyka, przeczytasz w tekście o inspiracjach z mitologii nordyckiej w fantasy. Mityczne karły mają też ciemną stronę. Bywają chciwe, mściwe i przebiegłe. Karzeł Andvari, obrabowany z ukrytego złota, przeklina pierścień, który przynosi zgubę każdemu właścicielowi. Ten motyw przeklętego skarbu wraca w germańskiej “Pieśni o Nibelungach”, gdzie skarbu pilnuje karzeł Alberyk, a potem u Tolkiena.

Jak Tolkien stworzył współczesnego krasnoluda

J.R.R. Tolkien zamienił mitycznych karłów w pełnoprawny lud z własną historią, językiem i kulturą. Każdy późniejszy krasnolud fantasy, świadomie albo nie, jest spadkobiercą jego krasnoludów ze Śródziemia.

Tolkien wziął bezpośrednio z mitologii nordyckiej imiona. W eddyjskiej pieśni “Völuspá” znajduje się lista karłów, na której występują między innymi Durin, Dvalin, Thorin, Fili, Kili, Oin, Gloin, Bombur i Gandalf. Z tej listy pochodzą imiona niemal całej kompanii Thorina z “Hobbita” wydanego w 1937 roku, a nawet imię czarodzieja. Tolkien celowo pisał też po angielsku “dwarves” zamiast poprawnego “dwarfs”, żeby odróżnić swój lud od bajkowych karzełków.

W jego mitologii krasnoludy stworzył Aulë, bóg kowal, który nie mógł doczekać się przybycia elfów i ludzi. Zrobił je wytrzymałe, bo miały przetrwać w świecie zagrożonym przez Melkora. Siedmiu Ojców Krasnoludów spało aż do przebudzenia elfów, a najsłynniejszy z nich, Durin, założył Khazad-dûm, podziemne królestwo znane później jako Moria.

Tolkien dał krasnoludom cechy, które stały się kanonem:

• miłość do kamienia, kruszców i pięknych przedmiotów, graniczącą z obsesją,
• tajny język khuzdul, którego nie uczą obcych, i runy Cirth na bramach i nagrobkach,
• żądzę złota, przez którą krasnoludy z Morii dokopały się zbyt głęboko i przebudziły Balroga,
• głęboką pamięć urazów, w tym dawny spór z elfami, którego symbolem jest nieufność Gimlego do Legolasa.

“Hobbit” pokazuje krasnoludy w drodze po utracone królestwo Erebor, zajęte przez smoka Smauga. “Władca Pierścieni” daje im Gimlego, jednego z członków Drużyny Pierścienia, i scenę w Morii, gdzie drużyna odkrywa, jak skończyła się próba odbicia starej ojczyzny. Polskim czytelnikom słowo krasnolud utrwaliło się w dużej mierze dzięki przekładowi Marii Skibniewskiej. O runach, które Tolkien przypisał krasnoludom, więcej w tekście o runach w literaturze fantasy.

Typowe cechy krasnoludów

Typowy krasnolud fantasy jest niski, wytrzymały, długowieczny i uparty, żyje pod ziemią, pracuje jako górnik albo kowal i nie zapomina krzywd. Poszczególne światy dodają własne szczegóły, ale ten zestaw cech wraca prawie zawsze.

Wygląd. Krasnoludy są niższe od ludzi, ale cięższe i silniejsze. Broda jest dla nich symbolem godności, a jej ścięcie bywa w wielu światach najgorszą hańbą. Ubierają się praktycznie, w skóry, kolczugi i ciężkie buty.

Siedziby. Krasnoludy budują miasta w głębi gór, z korytarzami, halami kolumnowymi i kuźniami przy ujściach podziemnych strumieni. Takie twierdze są niemal nie do zdobycia z zewnątrz, ale łatwo o katastrofę od środka, gdy górnicy dokopią się do czegoś, czego nie powinni ruszać.

Rzemiosło. Kowalstwo, płatnerstwo, jubilerstwo i kamieniarstwo to domena krasnoludów. Ich broń i zbroje uchodzą za najlepsze w świecie, a przedmioty przez nich stworzone często mają właściwości magiczne. O takich artefaktach piszemy szerzej w tekście o magicznych przedmiotach w fantasy.

Charakter. Krasnoludy są lojalne, ale trudno zdobyć ich zaufanie. Szanują dane słowo, tradycję i przodków, nie znoszą kłamstwa i marnotrawstwa. Mają słabość do złota, piwa i biesiad, a ich humor bywa szorstki.

Wytrzymałość. W wielu systemach krasnoludy są odporne na trucizny, choroby i zmęczenie, dobrze widzą w ciemności i nie poddają się łatwo magii. To dlatego w grach często wybiera się je na wojowników, którzy mają przyjąć na siebie cios.

Krasnoludy dobrze widać na tle innych ras. Porównanie poniżej pokazuje najczęstsze różnice w klasycznej fantasy.

Cecha	Krasnolud	Elf	Człowiek
Siedziba	góry i podziemia	lasy i dawne królestwa	miasta i równiny
Długość życia	250-400 lat	bardzo długa lub nieśmiertelność	około 70-80 lat
Mocna strona	rzemiosło, wytrzymałość	magia, zmysły, łuk	przystosowanie, liczebność
Słabość	upór, chciwość	wyniosłość	krótki żywot, podziały
Typowa broń	topór, młot	łuk, miecz	każda

Pełny obraz przeciwnej strony tej tabeli znajdziesz w tekście o rodzajach elfów w fantasy.

Krasnoludy w grach - Warhammer, Dungeons and Dragons i inne

W grach krasnoludy są jedną z najpopularniejszych ras, bo łatwo je rozpoznać i dobrze pasują do roli twardego wojownika albo rzemieślnika. Każdy duży system dodał im jednak coś własnego.

Warhammer zrobił z krasnoludów lud żyjący przeszłością. Najważniejszym dokumentem ich cywilizacji jest Księga Uraz, w której zapisuje się każdą krzywdę wyrządzoną krasnoludom, dopóki nie zostanie pomszczona. Honorowa porażka prowadzi krasnoluda do Kultu Zabójców: taki wojownik goli głowę, farbuje resztkę włosów na pomarańczowo i szuka śmierci w walce z coraz groźniejszymi potworami. Krasnoludzcy kowale run wykuwają magiczną broń, choć sama rasa nie ufa czarodziejom.

Dungeons and Dragons od pierwszych edycji traktuje krasnoluda jako jedną z podstawowych ras gracza. Krasnolud widzi w ciemności, jest odporny na trucizny i dobrze zna się na kamieniarce. System dzieli go na odmiany, na przykład krasnoludy górskie i wzgórzowe, oraz dodaje duergarów, mrocznych krewnych z Podmroku. Jeśli zaczynasz przygodę z tym systemem, pomoże tekst czym jest Dungeons and Dragons.

Gry komputerowe korzystają z obu tych tradycji. W serii The Elder Scrolls krasnoludy, zwane dwemerami, to zaginiona rasa wynalazców, po której zostały mechaniczne automaty i opustoszałe miasta. Seria Dragon Age pokazuje społeczeństwo krasnoludów z surowym systemem kastowym, a strategie z serii Heroes of Might and Magic stawiają krasnoludów w armiach frakcji górskich. Wiele z tych tytułów znajdziesz w rankingu najlepszych gier RPG.

Krasnoludy w polskiej fantastyce - Sapkowski i nie tylko

W polskiej fantastyce najbardziej znane krasnoludy stworzył Andrzej Sapkowski w cyklu o wiedźminie. U niego krasnoludy nie są baśniową rasą, tylko mniejszością etniczną, która żyje obok ludzi, pracuje dla nich i jest przez nich dyskryminowana.

Krasnoludy Sapkowskiego mieszkają w górach Mahakamu, słyną z kowalstwa i świetnie walczą, ale wielu z nich robi kariery w ludzkich miastach jako bankierzy, rzemieślnicy albo najemnicy. Yarpen Zigrin i Zoltan Chivay to jedne z najbarwniejszych postaci drugoplanowych cyklu: dosadni, lojalni i pełni zdrowego rozsądku. Jednocześnie Sapkowski pokazuje pogromy nieludzi i konflikty, które przypominają europejską historię uprzedzeń. Jeśli dopiero zaczynasz lekturę, pomoże przewodnik po kolejności czytania książek o wiedźminie.

Takie podejście zmieniło sposób, w jaki polscy czytelnicy patrzą na krasnoludy. Zamiast egzotycznego ludu z gór dostali sąsiadów z własnymi racjami, co gry z serii Wiedźmin przeniosły do popkultury na całym świecie.

Krasnolud a krasnoludek - czym się różnią

Krasnolud i krasnoludek to dwie różne istoty, choć polskie słowa mają wspólny korzeń. Krasnolud to przedstawiciel rasy wojowników i kowali z fantasy, a krasnoludek to maleńki, dobroduszny duszek z polskich baśni.

Krasnoludek wywodzi się z ludowych wierzeń o drobnych istotach mieszkających w domach, lasach i pod korzeniami drzew. Najsłynniejszy literacki obraz tych stworzeń dała Maria Konopnicka w baśni “O krasnoludkach i sierotce Marysi” z 1896 roku. Jej krasnoludki są wielkości dłoni, noszą czerwone czapeczki i pomagają dobrym ludziom. Z tej tradycji wyrastają też wrocławskie krasnale, które od lat są symbolem miasta.

Słowo krasnolud powstało w polszczyźnie jako forma odróżniająca istotę z fantasy od krasnoludka. Tłumacze Tolkiena potrzebowali nazwy dla dumnego, rosłego ludu z gór, który nie mógł kojarzyć się z bajką dla dzieci. W efekcie polski czytelnik ma dwa słowa tam, gdzie angielski ma jedno dwarf, co pozwala uniknąć nieporozumień.

Dlaczego krasnoludy wciąż są tak popularne

Krasnoludy pozostają popularne, bo łączą rzeczy, które czytelnicy i gracze łatwo polubią: lojalność, humor, upór i rzemieślniczą dumę. Są postaciami z krwi i kości, bardziej ziemskimi niż elfy i bardziej szlachetnymi, niż mogłoby się wydawać po ich szorstkim sposobie bycia.

Dobrze napisany krasnolud niesie też w sobie tragedię. Wiele krasnoludzkich królestw w fantasy to królestwa utracone, zajęte przez smoki, orków albo potwory z głębin, i sama rasa żyje wspomnieniem dawnej chwały. Ten motyw upadku sprawia, że krasnoludy dają autorom coś więcej niż tylko silnego towarzysza drużyny. Dają opowieść o dumie, pamięci i próbie odzyskania domu, która od czasów Tolkiena wciąż działa na kolejne pokolenia czytelników.